Yazılım Nedir?
Bilgisayarımızdaki her bir donanım biriminin işlevsel-lik kazanabilmesi için kullanılan ve tüm işlemlerimizi yapmamızı sağlayan her türlü program ve anlamlı kod parçacığına yazılım denir.
Örneğin; Resim yapmamızı sağlayan MS Paint, internette gezinmemizi sağlayan Google Chrome, ders içerikleri için kullandığımız EBA, görüntülü, sesli ve yazılı iletişim sağlayan Whatsapp, oynadığımız oyunlar, Word, Excel, Canva gibi tüm programlar birer yazılımdır.
Yazılım Çeşitleri Nelerdir?
Yazılımlar temelde Sistem Yazılımları ve Uygulama Yazılımları olarak 2’ye ayrılırlar.
1- Sistem Yazılımları
Sistem yazılımlarına “İşletim Sistemi” de diyebiliriz. Bilgisayar, tablet ya da akıllı telefonumuzun açıldığı andan kapandığı ana kadar kullanıldığı, tüm donanım ve diğer tüm yazılımların yönetimini sağlayan en temel yazılımlardır.
Sistem yazılımlarına örnek olarak; Windows, Linux, Mac OS, Android ve İOS’u verebiliriz.
İşletim sistemlerini bir sonraki konumuz olan “İşletim Sistemleri Nedir, Çeşitleri Nelerdir?” başlığı altında daha detaylı olarak göreceğiz.
2- Uygulama Yazılımları
Programcılar tarafından programlama dillerinden biri ile belirli konulardaki problemlerin çözümüne yönelik kullanıma sunulmuş yazılımlardır.
Uygulama yazılımları hangi sistem yazılımına (işletim sistemine) uygun yazılmışlarsa o sistem yazılımı altında çalışırlar. Yani Windows işletim sistemi için hazırlanmış bir program Mac OS işletim sisteminde sağlıklı çalışmayacaktır.
Değişik amaçlara yönelik hazırlanmış binlerce uygulama yazılımı bulunmaktadır.
Örneğin; Yazı düzenleme aracı olan MS Word, sunu hazırlama programı olan MS PowerPoint, tablo-hesap programı olan MS Excel, dosya klasör sıkıştırma programı olan Winrar, oyunlar, antivirüs programları, video izleme programları birer uygulama yazılımıdır.
Günümüzde uygulama yazılımları sadece bilgisayara kurulan programlarla sınırlı değildir. İnternet üzerinden tarayıcı ile kullandığımız Bulut Yazılımlar (SaaS) da birer uygulama yazılımıdır. Örneğin; Google Docs veya Canva gibi yazılımlar bilgisayara yüklemeye gerek kalmadan bir web tarayıcıdan açılıp kullanılabilir.
NOT: Sistem yazılımları (işletim sistemi), anakarta takılı olan işlemcinin türüne göre üretilir. Sabit diske yüklenen bu ana yazılım, bilgisayar açılırken RAM Belleğe aktarılarak kullanıma hazır hale gelir. Uygulama yazılımları da işletim sistemlerine göre programlanır. Bu nedenle donanım birimleri, sistem yazılımları ve uygulama yazılımları birbirleriyle uyumlu olmalıdır.
Kullanım Haklarına Göre Yazılım Çeşitleri
Günümüzde dijital dönüşümün temel taşı olan yazılımlar, sadece işlevlerine göre değil, aynı zamanda kullanıcıya sunulan haklar ve dağıtım yöntemlerine göre de farklı kategorilere ayrılır. Bir yazılımın kullanım ömrü, maliyeti ve erişim kısıtlamaları, üretici tarafından belirlenen lisans modellerine bağlıdır.
BETA Yazılımlar: Bir yazılımın, programcının ya da şirketin elindeki ilk hali Alpha sürümüdür. Yazılımın özelliklerinin tamamlandığı ama hatalarının tespit edilmesi ve ayıklanması için dış dünyaya açıldığı aşama ise Beta olarak adlandırılır. Bu yazılımlar bir süre kullanıcılara sunulur ve içeriğindeki eksiklikler veya olumsuz yönler test edilir ve bu eksiklikler giderildiğinde asıl yazılım lisanslı, demo, shareware veya bedava (freeware) olarak tekrar piyasaya sürülür.
Lisanslı Yazılım: Kullanabilmek için lisans hakkının satın alınmasının gerektiği yazılımlardır. Örnek: MS Office ,Windows 10, Windows 11 vs.
Freeware (Ücretsiz) Yazılımlar: Kullanıcıdan her hangi bir ücret talep etmeden CD, disket veya internet yoluyla dağıtılarak kullanıma sunulan yazılımlardır. Örnek: VLC Media Player, sıkıştırma programı 7-Zip vs.
Shareware (Paylaşılan) Yazılımlar: Tanıtım amacıyla bir süreliğine ücretsiz olarak kullanılabilen yazılımlardır. “Deneme Sürümü” de denir. Bu yazılım türünde üretici 10 Gün,15 Gün veya 30 Gün gibi bir süre size yazılımı ücretsiz sunar. Bu süre dolduğunda yazılımı kullanmaya devam etmeniz için lisans haklarını satın almanız gerekmektedir. Örnek: Sıkıştırma yazılımı olan WinRar ve çeşitli antivirüs yazılımları.
Demo Yazılımlar: Yazılımın tanıtımı için önemli özelliklerinin kullanımı sınırlandırılmış halde sunulduğu yazılım türüdür. Örneğin kalemle resim çizebilirsiniz ama renk seçemezsiniz ya da yaptığınız resmi kaydedemezsiniz. Ya da oyuna başlarsınız ama 2. levelden sonrasını oynayamazsınız.
NOT: Shareware ile Demo yazılım birbirleri ile karıştırılmamalıdır. Temel fark şudur: Shareware’de zaman kısıtlaması, Demo’da ise özellik kısıtlaması ön plandadır.
Abandonware (Terkedilmiş Yazılım): Uzun süre önce üretilmiş, artık üreticisinin desteğini çektiği ve güncellemediği yazılımlardır. Ancak bu yazılımların “yasal olarak ücretsiz” olduğu yanılgısına düşmemek gerekir. Telif hakları hala üreticide olabilir, sadece üretici bunu takip etmeyi bırakmıştır.
Kaynak Koduna Göre Yazılım Çeşitleri
Yazılımlar, kod yapılarının erişilebilirliğine göre de iki ana gruba ayrılırlar. Bu ayrım, yazılımın ne kadar özgürce geliştirilebileceğini belirler.
1-Açık Kaynak Kodlu Yazılımlar (Open Source)
Bu tür yazılımlar kaynak kodları ile birlikte dağıtılır. Bu da kullanıcıya bu kodları inceleyebilmesini, üzerinde değişiklikler yapabilmesini, geliştirebilmesini ve kendi projelerinde kullanabilmesini sağlar.
Açık Kaynak Kodlu yazılımlara örnek olarak; Türkiye ‘nin milli işletim sistemi Pardus başta olmak üzere 7-Zip, Open Office, Blender, File Zilla, Linux İşletim Sistemi, Firefox, Cam Studio gibi yazılımları verebiliriz. Ayrıca Android işletim sistemi, dünyadaki en popüler açık kaynak kodlu yazılımlardan biridir.
Avantajları
- Kullanıcı özgürdür.
- Güvenlidir.
- Hızlıdır.
- Beğenilmeyen kısımlar değiştirilebilir.
- Sağlamdır.
- Topluluk desteği ile herhangi bir sorunda yardım alınabilir.
- Güvenlik açıkları topluluk tarafından daha hızlı fark edilir ve kapatılır.
- Düşük maliyetlidir.
2- Kapalı Kaynak Kodlu Yazılımlar (Closed Source)
Üreticinin ücretli olarak piyasaya sürdüğü, üzerinde üretici izni olmadan herhangi bir değişiklik yapılamayan lisanslı yazılımlardır. Dışarıdan geliştirme imkanı olmaması ve geliştiren şirketler dışında hataların tanımlanmasının zor olması, güvenlik açısından sorunlar oluşturabilmesi gibi bir çok dezavantajı olmasına rağmen kullanıcı dostu ara yüzleri, profesyonel teknik destek imkanları ve sektörel standart haline gelmeleri nedeniyle yaygın olarak tercih edilirler.
Kapalı Kaynak Kodlu yazılımlara örnek olarak; Windows İşletim Sistemi, Photoshop, MS Office, Media Player gibi yazılımları verebiliriz.
| Özellik | Açık Kaynak Kodlu (Open Source) | Kapalı Kaynak Kodlu (Closed Source) |
| Kaynak Kod Erişimi | Herkese açıktır; incelenebilir ve kopyalanabilir. | Gizlidir; sadece üretici firma erişebilir. |
| Maliyet | Genellikle ücretsizdir (Freeware). | Genellikle ücretlidir veya lisans gerektirir. |
| Özelleştirme | İstediğin gibi değiştirebilir, ekleme yapabilirsin. | Değişiklik yapılamaz, sadece sunulan özellikler kullanılır. |
| Güvenlik Denetimi | Tüm dünya tarafından denetlenir, hatalar hızlı bulunur. | Sadece firma denetler, güvenlik firmaya emanettir. |
| Teknik Destek | Geliştirici toplulukları ve forumlar üzerinden sağlanır. | Firmanın sunduğu resmi müşteri hizmetleri sağlar. |
| Kullanıcı Arayüzü | Bazen karmaşık olabilir, işlevsellik ön plandadır. | Genellikle daha kullanıcı dostu ve şıktır. |
| Sahiplik | Topluma aittir, herkes katkıda bulunabilir. | Bir kişi veya şirketin özel mülküdür. |
| Örnekler | Linux, Pardus, Firefox, VLC Player, Android. | Windows, MS Office, Photoshop, iOS. |
Peki Tüm Yazılımlar Faydalı mıdır?
Tabii ki piyasada bulunan tüm yazılımlar faydalı değildir. Bilgisayar, tablet veya akıllı telefonumuzun bilgi güvenliğini tehdit edecek virüsler, trojanlar, worm, ransomware (fidye yazılımı) gibi bir çok zararlı yazılım da mevcuttur.
Bu zararlı yazılımların neler olduğunu ve bunlardan nasıl korunmamız veya kurtulacağımızı Zararlı Yazılım Çeşitleri başlığı altında inceleyebilirsiniz.
Özet Görsel
Konu ile ilgili sunu dosyasını indirmek için tıklayınız
Konu ile ilgili çalışma kağıdını indirmek için tıklayınız
